chữ Hán, dt
A: Chinese characters
P: caractères chinois
H: hàn zì 汉字; 漢字
(Hán tự)
N: kanji 漢字
かんじ
ka n ji
Chữ viết của người Hán ngày xưa bên Trung Quốc, đã đưa qua nước mình, để cho những người Tàu đang đô hộ nước mình dùng, đầu thế kỳ 1, cùng với những người mình làm việc với người Tàu.
Trong suốt 1000 năm bị người Tàu đô hộ, thì vua chúa nước mình đều dùng chữ Hán để làm văn thư trong triều đình, vì mình hồi đó chưa có chữ riêng. Tuy nhiên cách đọc các chữ Hán này không giống như người Tàu đọc, mà biến đổi theo cách đọc tự nhiên của người mình cho êm tai. Cách đọc này còn gọi là tiếng Hán Việt.
Chữ Hán đã được tạo ra bởi người Tàu cách đây hơn 4000 năm, và biến đổi từ từ cho tốt đẹp như ngày nay. Gần đây còn có một cuộc thay đổi một số chữ Hán bên Tàu cho đơn giản hơn. Chữ Hán rất gọn gàng, đầy đủ vừa âm vừa ý nên được lưu truyền tốt đẹp cho đến ngày nay. Các nước xung quanh nước Tàu như Cao Ly và Nhật Bản cũng có một thời kỳ học chữ Hán và mượn chữ Hán để viết tiếng riêng của họ. Ngày nay chữ Hán ở hai nước này cũng từ từ được thay thế bởi một số chữ mới của họ.
Nước mình đã bỏ dùng chữ Hán và chữ Nôm vào đầu thế kỷ 20, khi người Pháp qua đánh chiếm và đô hộ vào cuối thế kỷ 19. Họ khuyên nhủ và bó buộc người mình dùng chữ Quốc Ngữ mà các cố đạo của họ đã đặt ra cho họ trước đó 300 năm, để học tiếng mình và truyền đạo Thiên Chúa cho người mình. Chữ Quốc ngữ chỉ có âm, thiếu phần ghi ý như chữ Hán và chữ Nôm, nên ít khi phân biệt được những tiếng đồng âm khác nghĩa. Điều này, nếu dùng chữ Quốc Ngữ lâu ngày, sẽ có sự xáo trộn suy tư trong chữ viết và ý nghĩ của người viết cũng như của người đọc. Đó là sự yếu kém và nguy hiểm nhất của chữ toàn âm thanh này.
Chữ Hán dùng các đường nét đơn giản sắp xếp với nhau sao cho giống với những gì có thật ngoài đời để gọi tên các đồ vật hay ý nghĩ này. Chữ này bởi vậy mới có tên là chữ tượng hình và tượng ý hay chỉ sự. Ví dụ:
- Chữ Nhật: mặt trời 日, có hình vẽ như mặt trời, là vòng tròn có chấm ở giữa (tượng hình).
- Chữ Khẫu: miệng 口. có hình vẽ như cái miệng (tượng hình).
- Chữ Thượng: trên 上, có một nét nằm cao trên một cái giá (tượng ý)
- Chữ Hạ: dưới 下, có một nét nằm dưới một cái giá (tượng ý)
Lấy hai chữ hay nhiều chữ tượng hình hay tượng ý có ý nghĩa khác nhau, rồi ghép chung với nhau để có một ý nghĩa khác, để gọi tên một điều gì khác và mới, thì chữ này sẽ có tên là chữ hội ý. Ví dụ:
- Chữ Minh: sáng 明, là do ý sáng của chữ Nhật: mặt trời 日, ghép với ý sáng của chữ Nguyệt: mặt trăng 月, mà thành.
Nếu lấy một ý và một âm của hai loại chữ nói trên mà ghép chung với nhau thì sẽ cho một chữ thứ ba có âm gần giống nhưng ý thì khác với các chữ trước. Chữ này có tên là chữ hình thanh, có nghĩa là vừa ý vừa âm. Ví dụ:
- Chữ Vượng: sáng tốt 旺, là do ý sáng là nhật: mặt trời 日, với âm vương: vua 王, mà thành.
Ngoài ra còn có cách mượn âm chữ này để nói ý việc khác cùng có một âm nói; hoặc thêm bớt đôi chút mặt chữ để có một chữ mới có ý nghĩa khác. Và cứ như vậy mà chữ Hán được cấu tạo xây đắp giàu có cho đến ngày nay.
Cho dù chữ Hán được cấu tạo theo kiểu nào, nhưng chữ tượng hình và tượng ý là quan trọng nhất. Bởi vậy mà trong bất cứ chữ Hán nào cũng có một chữ tượng hình hay tượng ý đơn giản để chỉ ý nghĩa chính nhất của nó. Chữ này còn gọi là bộ thủ của chữ Hán. Chữ Hán có 214 bộ thủ từ đơn giản 1 nét cho đến phức tạp 17 nét.
Chữ Hán tuy thấy rậm rạp đầy nét viết, nhưng khi biết các bộ thủ thuộc lòng rồi thì phần còn lại trở thành rất đơn giản. Chỉ cần học đi học lại 10 lần là nhớ ngay. Cách học này là phải viết chữ Hán ra giấy nhiều lần, thì vừa tập viết cho cân đối trong ô vuông, vừa nhớ mặt chữ rất lâu.
Nước mình tuy không còn dùng chữ Hán nữa, nhưng trong lời ăn tiếng nói hay bài viết vẫn còn đầy tiếng Hán. Bởi vậy cũng nên học thêm chữ Hán để biết tiếng Hán mình đang nói có ý nghĩa gì cho chắc chắn. Từ đó câu nói hay bài viết bằng chữ Quốc Ngữ sẽ rõ ràng trong sáng hơn. Nếu có cách gì mà sáng chế một chữ viết tương tự có âm có ý rõ ràng, nhưng giản dị hơn cho nước mình để viết tiếng mình cho rõ ràng chính xác, thì đó là một ước vọng, biết đâu, tại sao lại không làm được.
Hình NHP