xe đạp, dt
A: bicycle (BAI xi cơl)
P: bicyclette, f
H: zì xíng chē 自行車
(tự hành xa)
N: jitensha 自転車
じてんしゃ
ji te n shi ya
Loại xe bằng ống thép, có hai bánh nối đuôi nhau, chạy nhờ bàn đạp quay dây xích nối với bánh sau, có tay cầm để lái bánh trước và có yên êm để ngồi.
Xe đạp là loại xe nhẹ, dễ đi, dễ sửa. Xe đạp có thể di chuyển khoảng 20 cây số giờ và trên những tuyến đường không có xe hơi chạy. Thế giới ngày nay cũng còn nhiều triệu người dùng xe đạp.
Xe đạp là một phát minh mới sau các cổ xe hai bánh song song hay bốn bánh, vì nó chỉ có bánh trước và bánh sau. Xe đạp được phát minh khoảng năm 1790. Xe đạp đầu tiên là xe bằng gỗ, có hai bánh bằng gỗ nặng nề, không có bàn đạp, không có tay nắm, nên người đi xe phải ôm mình xe và dùng hai bàn chân chỏi lên mặt đất để đẩy xe đi tới. Mãi đến năm 1816 xe đạp gỗ được phát minh ở nước Đức có thêm nệm ngồi và tay nắm nằm ngang. Năm 1855 một người Pháp tên là Ernest Michaux chế tạo một chiếc xe đạp bằng gỗ có bàn đạp ở bánh trước, có tay nắm nằm ngang và sản xuất bán mỗi năm 140 chiếc. Mười năm sau một người Pháp khác chế một chiếc xe đạp cũng bắng gỗ có bánh trước lớn hơn bánh sau và vành bánh được bọc bằng sắt. Tuy có tốt và chắc hơn, nhưng những xe đạp đầu tiên này chạy trên đường lót đá thì không mấy êm.
Hình Wikipedia
Càng ngày các nước bắt chước kiểu xe đạp gỗ của Pháp để dùng. Ở Anh họ chế bánh trước thật to, bánh sau thật nhỏ để đạp đi cho mau. Điều bất tiện là xe đạp rất cao cở 1.5 thước nên muốn leo lên phải nhờ đến cột đèn điện, ôm leo lên cao mới trèo lên xe đạp được. Mặt khác xe đạp này không có thắng, nên để tránh tai nạn, chỉ còn có cách là nhảy đại xuống đất mà thôi. Vậy cũng khó khăn vô cùng.
Hình Wikipedia
Về sau người ta thêm dây xích để quay bánh sau. Cứ một vòng chân đạp thì bánh sau quay nhiều vòng hơn. Nhờ vậy xe chạy mau hơn. Bởi vậy bánh xe trước nhỏ trở lại, đi xe an toàn hơn. Năm 1885 ở nước Anh, người ta làm xe đạp bằng sắt, hai bánh lớn bằng nhau, có xích móc chuyển bánh sau, có tay cầm, có yên ngồi, nhưng chưa có thắng. Năm 1889, ông John Dunlop người Anh, thêm cao su ngoài vòng bánh xe để chạy cho êm. Từ đó về sau, người ta thêm nào là ống sắt bộng làm giàng xe cho nhẹ, thêm ổ bi để xe chạy cho trơn, thêm ổ líp để không đạp mà xe vẫn tiếp tục chạy, thêm tay cầm thay đổi vị trí cao thấp được, và nhất là thêm thắng tay cho thật an toàn. Như vậy là chiếc xe đạp từ bằng gỗ đã biến thành bằng sắt hay thép bộng, nhẹ hơn và an toàn hơn. Từ đó cho đến nay, xe đạp có thay đổi nhưng hình dáng cũng còn như nhau.
Hình Wikipedia
Kể từ năm 1880 trở đi, Châu Âu và Châu Mỹ người ta đổ xô sắm xe đạp để đi chơi, đi công chuyện hay thi đua. Xe đạp thích đi trên đường êm, cho nên đường xá cũng bắt đầu thay đổi cho trơn mịn để xe đạp đi khỏi bị xóc.
Ngày nay trên toàn cầu, nhất là ở các nước giàu có văn minh, xe đạp đã bị thay thế bởi xe hơi và xe gắn máy. Tuy nhiên, cũng còn một vài nước vẫn còn yêu xe đạp như các nước Bắc Âu, vì thể thao và không gây ô nhiễm. Các nước nghèo như ở Ấn Độ, Châu Phi, xe đạp vẫn còn được dùng rất nhiều. Hằng năm nước Pháp còn tổ chức “vòng đua nước Pháp” tụ tập nhiều tay đua xe đạp lừng danh toàn cầu, tranh nhau trong một tháng trời, qua nhiều thành phố đẹp, trông rất đẹp mắt và hào hứng. Chưa kể cứ bốn năm, có thế vận hội mùa hè, thì màn đua xe đạp vẫn là màn rất được nhiều người ưa thích.
Thỉnh thoảng cũng có nhiều người vui tính bày chế ra nhiều kiểu xe đạp lạ lùng, như xe đạp một bánh, ba bánh hay thật nhiều bánh để vui chơi. Ngày nay người ta chế thêm xe đạp có gắn máy điện chạy bằng bình điện. Do đó người đi xe ưa đạp cũng được, ưa chạy như xe gắn máy cũng được luôn.
Fuko, 18-4-2021
Phỏng theo The Golden Treasury of Knowledge 1961
Hình Wikipedia